Tác giả: Nguyễn Quốc Khanh (Thích Tuệ Tánh)
Lớp Cao học Tôn Giáo học
Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn Đại học Quốc gia Hà Nội
ĐẶT VẤN ĐỀ
Đám tang người chết là một tập tục, nghi lễ quan trọng của nhiều dân tộc trên thế giới. Tuy nhiên quan điểm về sự sống chết của các dân tộc có sự khác biệt dẫn đến các nghi lễ và tập tục dành cho người chết cũng rất khác nhau trong từng tộc người. Người Việt Kinh cũng vậy, do ảnh hưởng của những triết lý có từ lâu đời của đạo Phật, đạo Lão, đạo Khổng và tục thờ cúng Ông bà tổ tiên từ xa xưa để lại, nên đám tang người chết của người Việt có những nét đặc thù riêng. Nghiên cứu về đám tang của người Việt để có cái nhìn khách quan khoa học trong đánh giá và có các giải pháp quản lý hiệu quả nhằm duy trì các giá trị văn hoá, tín ngưỡng truyền thống tốt đẹp và loại bỏ các tập tục mê tín dị đoan có ảnh hưởng xấu của đám tang trong đời sống tôn giáo tâm linh. Bài viết tập trung làm rõ những vấn đề trong đám tang người chết của người Việt dưới góc nhìn của khoa học Nhân học tôn giáo và đưa ra những kết luận cho vấn đề nghiên cứu.
Từ khoá: Đám tang, Nhân học tôn giáo

1. Khái niệm
Đám tang người chết
Theo từ điển Wikipedia, Đám tang là một nghi lễ kết nối với công đoạn xử lý cuối cùng của một xác chết, chẳng hạn như chôn cất hoặc hỏa táng, có những người thân hữu đến tham dự và đưa tiễn. Phong tục tang lễ bao gồm sự phức tạp của tín ngưỡng và tập quán được sử dụng bởi một nền văn hóa để tưởng nhớ và tôn trọng người chết, từ sự can thiệp, đến các di tích, lời cầu nguyện và nghi lễ khác nhau được thực hiện để vinh danh họ. Phong tục khác nhau giữa các nền văn hóa và các nhóm tôn giáo. Động lực thế tục phổ biến cho tang lễ bao gồm để tang người quá cố, kỷ niệm cuộc sống của họ, và cung cấp hỗ trợ và cảm thông cho người mất; Ngoài ra, đám tang có thể có các khía cạnh tôn giáo nhằm giúp linh hồn của người quá cố đến thế giới bên kia, phục sinh hoặc tái sinh.
Chết thông thường được xem là sự chấm dứt các hoạt động của một sinh vật hay ngừng vĩnh viễn mọi hoạt động sống (không thể phục hồi) của một cơ thể. Trong y học, Chết là sự chấm dứt của mọi hoạt động sống như hô hấp trao đổi chất sự phân chia các tế bào đều được chấm dứt vĩnh viễn. Người ta chia chết ra làm hai loại: chết lâm sàng mà các phương pháp khám lâm sàng cho phép xác định là chết (tim ngừng đập, ngừng thở, mất tri giác, v.v.…); chết thật, khi các mô không còn hoạt động được nữa và bắt đầu phân hủy
Môn khoa học nghiên cứu về cái chết đã trở thành ngành riêng gọi là "tử vong học" (tiếng Anh: thanatology; tiếng Hy Lạp: thnatologia). Tuy nhiên, một định nghĩa cho sự chết còn tùy thuộc vào các quan điểm tôn giáo, tín ngưỡng cũng như các lĩnh vực liên hệ.
Đức Phật cũng đã đề cập đến sự chết:"Chư Hiền thế nào là chết? Thuộc bất kỳ hữu tình giới nào trong từng mỗi loại hữu tình, sự mệnh một, từ trần, hủy hoại, hoại diệt, tử biệt, mệnh chung, hủy hoại các uẩn, vất bỏ hình hài; chư Hiền, như vậy gọi là chết" (HT. Thích minh Châu, 2012)
Nghiên cứu gần đây của các nhà khoa học đã cho thấy, những người đang sống mà không thực hiện được chức năng của não bộ (hay còn gọi là sống thực vật) thì là đã chết, còn những người khi tim và hệ hô hấp ngừng hoạt động trong khi não bộ vẫn có thể hồi phục thì chưa phải đã chết (Dân Việt, 2020).
Như vậy, sự chết và đám tang người chết là một sự kiện quan trọng trong cuộc đời của mỗi con người. Nó không chỉ là một nghi thức để hoàn thành công đoạn cuối cùng dành cho người chết, mà còn mang một ý nghĩa tâm linh, tôn giáo rất sâu sắc trong các tộc người.
Khái niệm về nhân học Tôn giáo.
Năm 1871, E. B. Tylor là người đầu tiên đưa ra định nghĩa tôn giáo dưới góc nhìn Nhân học. Ông coi tôn giáo như là “niềm tin vào những thực thể tinh thần” tồn tại trong tất cả các xã hội đã biết, chứ không chỉ tồn tại trong các tôn giáo nhất thần (Tylor 1871, p. 242). Năm 1902, William James, dưới góc nhìn Tâm lý học, gọi tôn giáo là “cảm xúc, hành động và trải nghiệm của từng cá nhân trong sự cô đơn của họ, cho đến khi chính họ tự nhận ra rằng bản thân có liên quan đến những gì được coi là thần thánh” (James 1902). Từ góc nhìn xã hội học, năm 1915, É. Durkheim định nghĩa tôn giáo là “hệ thống thống nhất về những tín ngưỡng và thực hành liên quan đến những gì được gọi là thiêng” (Durkheim 1915).
Theo Đinh Hồng Hải (2018), Nhân học tôn giáo là một phân ngành của Nhân học, tìm hiểu mối quan hệ của tôn giáo tín ngưỡng với các thành tố khác trong xã hội loài người bằng sự đối sánh với đức tin và thực hành tôn giáo tín ngưỡng ở các nền văn hóa.
2. Cái chết và đám tang theo quan điểm của người Việt
2.1 Quan điểm về sự chết
Theo quan điểm truyền thống của người việt "sống ở, thác về", xem cuộc sống của con người trên trần thế chỉ là cõi trọ tạm bợ, chết không phải là hết. Theo đó chết chỉ là sự mất đi phần thể xác, còn phần linh hồn vẫn sống. Do vậy trong đời sống tôn giáo, tín ngưỡng của người Việt rất coi trọng phần linh hồn của người chết.
Tín ngưỡng dân gian tin vào linh hồn, người chết rồi thì linh hồn sẽ sống ở cõi âm, cũng sinh hoạt như ở dương thế, do đó có tục lệ đốt vàng mã, nhà cửa, xe cộ, quần áo, tiền, đô la âm phủ v.v. để "viện trợ" cho người chết. Rằm tháng bảy âm lịch, trùng với lễ Vu Lan của Phật giáo, là ngày xóa tội vong nhân, người ta cúng cô hồn để bố thí thức ăn cho những hồn ma lang thang. Cúng cô hồn không chỉ có ngày rằm tháng bảy mà còn được tổ chức trong dịp Tết hay ngày giỗ của người chết. Nhiều người theo đạo Phật hay bị ảnh hưởng bởi đạo Phật tin vào sự đầu thai, chuyển kiếp của linh hồn người chết, vì thế họ cũng tổ chức các lễ cầu siêu, giải oan, đàn tế…để mong cho linh hồn người chết sớm được siêu thoát.
Một quan niệm cổ truyền nữa là "người chết cần được mồ yên mả đẹp", việc "động mồ động mả" có thể ảnh hưởng đến sự nghiệp của con cháu. Vì vậy người Việt không tiếc tiền của để chọn cho được một mộ phần dành cho người chết theo đúng phong thuỷ và tâm linh.
2.2 Tổ chức Đám tang
Trong xã hội hiện đại ở phương Tây, đa số các đám tang thường được tổ chức một cách quy củ, bài bản, không rườm rà và thường kết thúc bằng lễ hỏa táng hoặc địa táng. Ở Ấn Độ, đám tang của người Hindu còn đơn giản hơn. Sau một số nghi lễ truyền thống, người chết được bó lại trong tấm vải thô và nẹp bên ngoài bằng vài thanh tre hoặc gỗ và đưa đến bến sông để đốt và thả xuống sông, thường thì họ muốn thả xuống sông Hằng hoặc sông Yamuna - một nhánh của sông Hằng. Người Islam giáo cũng cử hành tang lễ đơn giản và chôn người chết bằng cách bó xác và thường thì không có quan tài.
Do có sự pha trộn giữa tín ngưỡng dân gian, rõ ràng nhất là tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên theo quan điểm Tam giáo (Nho-Phật-Đạo) dựa trên đặc thù văn hóa của mỗi vùng miền, cho nên việc thực hiện những nghi lễ tang ma và hình thức mai táng của người Việt rất phức tạp, rườm rà, tốn thời gian, sức lực và tiền bạc. Mặc dù vậy, đây lại là những nét văn hóa truyền thống được lưu truyền và bồi đắp qua nhiều thế hệ nên không dễ thay đổi. Cho dù sự rườm rà và tốn kém của nó khiến nhiều người nghèo điêu đứng do phải vay mượn để “làm đám”, nhưng người thân của người chết vẫn phải thực hiện vì sợ ảnh hưởng đến vong linh của người chết và sợ dư luận chê trách là "Bất hiếu" là "Vô ơn", nếu không tổ chức đám ma theo phong tục truyền thống.
Xét về khía cạnh “văn minh” theo quan điểm sống hiện đại thì những đám tang như vậy được cho là hủ tục nhưng với các nhà nghiên cứu văn hóa nói chung và các nhà nhân học nói riêng thì đây chính là một đối tượng nghiên cứu đặc biệt hấp dẫn. Theo Từ Chi (1996), nếu “khái niệm linh hồn là hạt nhân của mọi tư tưởng tôn giáo, thì tang lễ ắt phải là biểu hiện rõ nét nhất của khái niệm ấy. Vì ma chay là gì nếu không phải là giải pháp cao nhất và cuối cùng - giải pháp tối chung - mà một cộng đồng người sống đưa ra để khuôn xếp số phận của linh hồn một thành viên. Theo dõi diễn biến của tang lễ, thông qua đường đi nước bước của hồn người chết, cũng có thể biết được một số vùng thuộc vũ trụ ấy” (Từ Chi 1996, tr. 15).

3. Nhân học tôn giáo và quan điểm về đám tang của người chết
Trong xã hội loài người, bản chất của cái chết và sự nhận thức của con người về cái chết là các mối quan tâm qua hàng thiên niên kỷ của thế giới tôn giáo và triết học. Điều này bao gồm niềm tin vào sự sống lại (liên quan đến tôn giáo Abraham), tái sinh (liên quan đến tôn giáo Dharm), hoặc ý thức rằng vĩnh viễn không còn tồn tại, được gọi là lãng quên theo chủ nghĩa vô thần.
Theo quan điểm tôn giáo, sự chết được tin là do linh hồn rời khỏi thể xác. Nhiều thí nghiệm đã được đặt ra nhằm xác định khi nào thì hồn rời khỏi xác, chẳng hạn người ta cân cơ thể trước và sau khi chết (linh hồn, nếu có, biết đâu cũng có một trọng lượng nào đó).
Có thể nói, việc tìm hiểu tang ma và các hình thức mai táng là một chủ đề vô cùng rộng lớn cho các nhà nhân học đặt mối quan tâm đến tôn giáo tín ngưỡng. Ở đây, các nhà nghiên cứu không chỉ mô tả các hình thức và diễn biến mà còn có thể tìm hiểu những tác động qua lại giữa người sống và cõi chết, giữa người ra đi và người ở lại theo từng quan niệm và truyền thống văn hóa. Thậm chí, nhà khoa học có thể tìm hiểu những xung đột đã và đang diễn ra giữa những nghi lễ truyền thống với xã hội hiện đại, hay những tranh chấp hoặc chồng lấn giữa các yếu tố được gọi là “tâm linh” với những hoạt động đời thực.
Để tìm hiểu các vấn đề có liên quan đến tang ma, mai táng, cái chết hay đời sống sau khi chết cũng như các hiện tượng Tôn giáo tín ngưỡng nói chung, nhà nhân học không thể chỉ mô tả mà còn phải rút ra các quy luật và đưa ra những kiến giải mang tính lý thuyết. Với vô số Tôn giáo tín ngưỡng được hình thành trong suốt dòng chảy lịch sử của nhân loại (và dường như chúng luôn có xu thế ngày càng nhiều thêm), các nhà khoa học từ Cổ Trung đại đến Cận Hiện đại luôn phải tìm tòi để đưa ra những quan điểm học thuật về tôn giáo để lý giải các thành tố văn hóa đặc thù này. Vai trò của Nhân học tôn giáo sẽ còn được mở rộng thêm trong bối cảnh toàn cầu hóa và biến đổi văn hóa hiện nay.
Việc tìm hiểu tang ma và các hình thức mai táng là một chủ đề vô cùng rộng lớn cho các nhà nhân học đặt mối quan tâm đến Tôn giáo tín ngưỡng. Ở đây, các nhà nghiên cứu không chỉ mô tả các hình thức và diễn biến mà còn có thể tìm hiểu những tác động qua lại giữa người sống và cõi chết, giữa người ra đi và người ở lại theo từng quan niệm và truyền thống văn hóa. Thậm chí, nhà khoa học có thể tìm hiểu những xung đột đã và đang diễn ra giữa những nghi lễ truyền thống với xã hội hiện đại, hay những tranh chấp hoặc chồng lấn giữa các yếu tố được gọi là “tâm linh” với những hoạt động đời thực.
Xuất phát từ quan niệm “sống gửi thác về” (cuộc sống hiện tại chỉ là tạm thời và đời sống sau khi chết mới là vĩnh viễn), người sống luôn lo lắng cho “nơi về” ấy, thậm chí còn chuẩn bị đầy đủ hơn cả đời. Tôn giáo và tín ngưỡng từ góc nhìn sống hiện tại. Vì vậy, nghiên cứu các nghi lễ tang ma có thể giúp nhà nhân học tiếp cận được vô số thành tố văn hóa truyền thống có giá trị, tìm hiểu các giá trị văn hóa tinh thần và những quan niệm khác nhau về cái chết và “đời sống” sau khi chết. Bên cạnh việc tìm hiểu vũ trụ quan tộc người, thông qua các hình thức tang ma và mai táng, các nhà nhân học còn có thể tìm hiểu sâu hơn về nhân sinh quan và thế giới quan bản địa cùng những biến đổi của nó theo thời gian. Đặc biệt là các hình thức mai táng.
Ở Việt Nam, sau hơn nửa thế kỷ “vô thần”, người dân lại bung ra lựa chọn đức tin, niềm tin cho mình. Nhưng cũng trong giai đoạn này, nhiều hiện tượng tôn giáo và tín ngưỡng mới đã nảy sinh làm đau đầu các nhà quản lý và làm hao tổn nhiều giấy mực của giới nghiên cứu. Một loạt vấn đề cần đặt ra trong việc giải quyết các tranh cãi xoay quanh các câu hỏi: Cái gì hợp chuẩn, cái gì không hợp chuẩn? Đâu là ranh giới của mê tín và không mê tín? Yếu tố nào thuộc tôn giáo và yếu tố nào thuộc tín ngưỡng? Trong bối cảnh đó, Nhân học tôn giáo sẽ là một trong những hướng tiếp cận ít gây xung đột nhất so với các phân ngành chuyên biệt có cùng đối tượng nghiên cứu là Tôn giáo tín ngưỡng.
Kết luận
Từ những vấn đề phân tích ở trên, một số kết luận được rút ra là:
Thứ nhất, người Việt chịu ảnh hưởng bởi tín ngưỡng tôn giáo và văn hoá truyền thống (tập tục, lễ nghi), cho nên có quan điểm là chết không phải là hết. Người chết là sự mất đi phần xác, còn lại phần hồn vẫn sống. Vì vậy người Việt rất chăm lo đến phần linh hồn của người chết.
Thứ hai, đám ma của người Việt khá phức tạp, nhiều thủ tục rắc rối được đặt ra trong đám ma, dẫn đến tốn kém, mất nhiều thời gian, công sức. Bất kể gia đình có người chết như thế nào vẫn phải lo toan cho đám ma chu đáo.
Thứ ba, dưới góc nhìn của khoa học Nhân học Tôn giáo, đám tang của người Việt có sự kết hợp giữa tôn giáo và tín ngưỡng tâm linh. Mặc dù nhận biết được sự rắc rối, tốn kém trong các quy trình thủ tục tổ chức đám ma cho người chết, tuy nhiên cho đến nay trong quan điểm của các nhà khoa học Nhân học Tôn giáo vẫn chưa có sự thống nhất về sự chuẩn mực cũng như can thiệp bằng biện pháp quản lý vào các đám ma người chết, bởi nó còn bị chi phối bởi nhận thức, quan điểm tôn giáo, tín ngưỡng của số đông người dân.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Bernard Gert, Charles M. Culver (1997), A Return to Fundamentals. Bioethics, (Page 260).
Dân Việt (2020), Tìm hiểu định nghĩa mới về cái chết, tải từ: https://khoahoc.tv/tim-hieu-dinh-nghia-moi-ve-cai-chet-54457, ngày 15/10/2021.
Durkheim, Emile (1915), The Elementary Forms of the Religious Life, London: George Allen & Unwin.
James, W. (1902), The Varieties of Religious Experience, A Study in Human Nature, Longmans, Green, and Co.
John P. Lizza (2006) Humanity, and the Research of Death, Persons (Page 23)
HT. Thích Minh Châu (2012), Kinh Trung bộ, Phẩm Chánh Tri Kiến, NXB Tôn giáo.
Từ Chi (1996), Góp phần nghiên cứu văn hóa tộc người, Nxb. Văn hóa thông tin & Tạp chí Văn hóa nghệ thuật, Hà Nội.
Tylor, E. B. (1871), Primitive Culture: Researches Into the Development of Mythology, Philosophy, Religion, Art, and Custom, Vol. 1. London: John Murray.



