Tản mạn: Hoa sen và hoa hồng trong văn hóa Phật giáo

Thu sang lác đác lá vàng,
Bông hồng tươi thắm ngập tràn tim con
Tâm hiếu đạo, tấm lòng son,
Ơn Cha nghĩa Mẹ suốt đời khắc ghi.

Mỗi độ thu về, khi những chiếc lá vàng bắt đầu chao nghiêng trong gió, mùa Vu lan lại trở về với người con Phật bằng một vẻ đẹp thật riêng. Có khi chỉ là một đóa hồng nhỏ bé được cài lên ngực áo, vậy mà đủ sức đánh thức trong lòng người cả một miền ký ức về Mẹ, về Cha, về mái nhà và những tháng năm tuổi thơ.

Vì vậy, hoa hồng trong mùa Báo hiếu không đơn thuần là một vật phẩm trang trí cho nghi lễ. Đó là một biểu tượng đã đi vào đời sống văn hóa, trở thành cách để người con nhận diện hạnh phúc mình đang có, biết cúi đầu kính lễ trước ơn đức sanh thành và lặng người trước những mất mát không thể tìm lại.

Dạo qua mạng xã hội trong mùa này, có thể bắt gặp hình ảnh những đóa sen tươi nhuận được đồng bào các nơi nâng niu để chuẩn bị cho ngày đại lễ Vu lan, tạo nên một vẻ đẹp thân thương miền sông nước. Thế nhưng, đằng sau những thước phim lãng mạn ấy lại có một điều khiến nhiều người không khỏi băn khoăn: từ vẻ đẹp của loài hoa tượng trưng cho sự giác ngộ, một số người bắt đầu tìm cách đưa sen vào thay thế hoa hồng trong nghi thức cài áo trong mùa Hiếu hạnh, rồi từ đó gán cho sen những tầng ý nghĩa vốn thuộc về một biểu tượng khác. Họ cho rằng sen ngoi lên từ bùn tối như hình ảnh người mẹ mang nặng đẻ đau, lại cố gắng gọi dáng sen là sự khiêm cung của tình mẫu tử. Những liên tưởng ấy nghe qua có vẻ đẹp đẽ và giàu cảm xúc, nhưng nếu bình tâm nhìn lại, ta sẽ thấy có phần khiên cưỡng. 

Bởi sen vốn đã có một đời sống biểu tượng rất sâu trong văn hóa Việt Nam và văn hóa Phật giáo; còn hoa hồng, trong mùa tri ân- báo ân, cũng đã mang một ý nghĩa riêng đặc biệt, được trao truyền qua nhiều thế hệ. Khi cố gắng đưa ý nghĩa của biểu tượng này sang cho biểu tượng kia, đôi khi chúng ta không làm cho hoa sen trở nên đẹp hơn, mà ngược lại, vô tình làm nhạt đi vẻ đẹp vốn có của cả hai.

Từ lâu, hoa sen đã đi vào tâm thức mọi người bằng một vẻ đẹp vừa mộc mạc vừa thanh cao:

“Trong đầm gì đẹp bằng sen,
Lá xanh bông trắng lại chen nhị vàng.
Nhị vàng bông trắng lá xanh,
Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn.” (Ca dao)

Cái hay của câu ca dao không nằm ở việc phủ nhận bùn, mà ở chỗ thừa nhận sen sinh ra từ bùn nhưng không để bùn làm mất đi sự thanh khiết của mình. Sen vẫn ở giữa bùn, vẫn lớn lên từ nơi ấy, nhưng khi vươn lên mặt nước, nó giữ được sắc hương riêng. Đó là một vẻ đẹp mộc mạc, sâu sắc, gần gũi mà thanh cao. Và chính từ vẻ đẹp ấy, hoa sen đi vào Phật giáo như một biểu tượng đặc biệt của hành trình tu tập thanh tịnh hướng đến sự giác ngộ và giải thoát.

Sen không cần phải trở thành hoa hồng để được yêu quý, cũng như hoa hồng không cần phải mang phẩm tính của sen để trở nên cao đẹp. Mỗi loài đều có một đời sống, một ngôn ngữ và một vị trí riêng trong văn hóa Việt Nam.

Nếu hoa hồng gần với tình thân, với những rung động của một trái tim biết nhớ thương và biết mang ơn, thì hoa sen lại gợi mở một hành trình vượt thoát khỏi những nhiễm ô của thế gian.

Hoa hồng lớn lên từ đất và mang trên thân mình những chiếc gai nhọn. Cái đẹp của hoa hồng vì thế gần với cái đẹp của tình yêu trong cõi người: có nồng nàn, có dịu dàng, có hy sinh và bao dung, nhưng cũng có ràng buộc, nhọc nhằn và tổn thương. Tình Mẹ, tình Cha cũng vậy. Đó là những tình cảm thiêng liêng nhưng vẫn nằm trong thế giới của sinh thành, dưỡng dục, đoàn tụ và chia lìa. 

Chính vì thuộc về thế giới đối đãi ấy mà hoa hồng có thể mang những sắc màu khác nhau để gọi tên những cảnh ngộ khác nhau của người con trong mùa Vu Lan: “Một bông hồng cho anh, một bông hồng cho em...” (Nhất Hạnh).

Người còn cha còn mẹ nhìn đóa hoa đỏ thắm mà biết mình đang hưởng một diễm phúc. Người đã thiếu vắng một đấng sinh thành nhìn đóa hoa phấn mà biết trân quý những gì mình từng có. Người đã mất cả song đường lại càng thấm thía nỗi đau của sự chia lìa khi cài hoa trắng. 

Một đóa hoa nhỏ bé vì thế có thể đánh thức cả một miền ký ức về mái nhà, về tiếng gọi thân thương và về những tháng năm được nuôi dưỡng bằng tình yêu mà khi còn hiện hữu, ta thường xem là điều tự nhiên; đến khi vắng bóng mới hiểu đó là một ân phước lớn lao.

Và trên hết, hoa hồng dù màu gì thì vẫn luôn là lời nhắn nhủ cho mỗi người về cội nguồn sự sống và sự khích lệ mỗi cá nhân nên hoàn thiện chính mình để cha mẹ Tổ tiên dù tại thế hay quá vãng đều được nhẹ lòng, hoan hỷ

Nếu hoa hồng giúp người con quay về với cội nguồn tình thân, thì hoa sen lại đưa người ta nhìn sâu hơn vào con đường chuyển hóa nội tâm. 

Mầm sen lặng lẽ nảy lên từ bùn sâu. Vươn lên khỏi nước, đứng thẳng giữa trời. Búp sen được chở che bởi nhiều lớp cánh đan cài, kín đáo mà vững chãi. Khi nở, hoa và quả đồng thời hiện.

Nét đẹp của sen không chỉ nằm ở sắc hương bình dị, mà còn nằm trong chính dáng vươn lên của cành sen. Nó gợi nhắc về sự thanh tịnh, về đời sống của người tu hành, tuy ở đời nhưng luôn thanh lọc, chuyển hóa những nhiễm ô để gìn giữ và phát triển bản tâm ngày càng trong sáng.

Trong giáo lý, nước dơ là ẩn dụ của ái - dòng sông mê biển ái luôn chảy xiết, đầy hệ lụy, có khả năng cuốn hút và nhấn chìm chúng sinh trong biển khổ trầm luân. Đóa sen sinh ra trong ao tù nước đọng, nhưng đặc tính tối thượng của sen lại là không dính nước. Dáng sen vươn thẳng giữa hư không, mang trọn vẹn tám đức tính giải thoát: 

• Không nhiễm: Mọc từ bùn nhơ nhưng chẳng hôi tanh, tự tại vô nhiễm trước trần gian cám dỗ.

• Trừng thanh: Nước quanh sen luôn tự lắng trong, biểu thị cho sự an định của tâm thức.

• Kiên nhẫn: Ủ mình nơi bùn tối rồi mạnh mẽ vươn lên, kiên định tìm về ánh sáng. 

• Thanh lương: Nở giữa nắng hè oi bức nhưng tỏa hương dịu mát, xoa dịu cái nóng giận và dục vọng. 

• Viên dung: Gương sen tròn đầy viên mãn, biểu thị cho trí tuệ giác ngộ không chút khuyết thiếu. 

• Hành trực: Cọng sen vươn thẳng đứng, tượng trưng cho thân lẫn tâm ngay thẳng, chính trực.

• Ngẫu không: Thân sen rỗng tuếch bên trong, biểu trưng cho tinh thần hỷ xả, buông bỏ danh lợi 

• Bồng thực: Hoa và quả xuất hiện cùng lúc, minh chứng cho luật nhân quả hiện hữu song hành.

Tám đức tính ấy là biểu pháp của một tâm thức đã vượt thoát hoàn toàn khỏi sự trói buộc của cảm xúc. Vươn lên khỏi nước đồng nghĩa với việc sinh ra trong đời mà không bị đời làm dơ — đó chính là Phật. Lời đúc kết ấy đồng nhất với lời dạy tối hậu của Đức Thế Tôn trong kinh Tương Ưng Bộ: "Ví như hoa sen xanh, hoa sen hồng, hoa sen trắng, sinh ra trong nước, lớn lên trong nước, vươn lên khỏi nước, đứng thẳng, không bị nước thấm ướt. Cũng vậy, Ta sinh ra trong đời, lớn lên trong đời, vươn lên khỏi đời, và sống không bị đời ô nhiễm. Do vậy Ta là Phật."

Suy ngẫm lời Phật dạy, rồi nhìn lại sen, người ta càng thấy sen không cần phải mượn câu chuyện của hoa hồng để trở nên gần gũi với đời sống con người. Cái đẹp của sen vốn đã nằm trong chính hành trình: sinh ra giữa bùn nước mà không nhiễm bùn dơ. Sen không phải là biểu tượng của một thứ tình cảm ủy mị được nhào nặn theo ý muốn của con người, mà là đời sống của bậc phạm hạnh, tinh tấn chuyển hóa tham, sân, si, thành giới, định, tuệ, để hoàn thành tự giác, giác tha, giác hạnh viên mãn.

Bởi vậy, khi nhìn những đóa sen được chuẩn bị để cài lên ngực áo, người ta không khỏi có chút tiếc nuối khi thấy những cánh già bị tước bỏ gần hết để ép hoa thành một phom dáng nhỏ gọn. Sen vốn được cấu tạo bằng nhiều lớp cánh, cùng bao bọc chở che nhau tạo nên sự ổn định, cứng cáp; thế nhưng lại bị ngắt cánh để vừa với một nhu cầu không thật sự phù hợp với cấu trúc tự nhiên của hoa.

Xét về mặt thực tế, sen tươi cũng không phù hợp để cài lên y và áo. Vì sen đủ tuổi sẽ tương đối lớn, nặng, thân rỗng, cành mềm, nên sẽ dễ khiến chiếc kim cài bị lật nghiêng, quẹo đầu hoặc chúc xuống. Bên cạnh đó, khi rời khỏi nước, lại bị tước bỏ nhiều cánh già bên ngoài, sen nhanh chóng mất nước, thâm đen, gục đầu. Một loài hoa vốn đẹp ở dáng đứng thẳng và sự tự tại, nay bị ép vào một hình thức không phù hợp, thì chẳng những khó giữ được vẻ đẹp mà còn mất đi phần nào thần thái vốn có.

Từ thực tế trên, giúp người ta liên tưởng đến một nguyên tắc rất đơn giản trong đời sống văn hóa: cái đẹp cần được đặt đúng chỗ. Không phải cái gì đẹp cũng có thể thay thế cho nhau chỉ vì chúng cùng mang một vẻ đẹp riêng vốn có. Cũng như một lời Kinh không thể tùy tiện dùng để giải thích cho một ý nghĩa khác, một biểu tượng văn hóa cũng không nên bị xáo trộn chỉ vì chúng ta muốn tìm một cách diễn giải mới mẻ hơn. Khi không hiểu được căn nguyên của biểu tượng, sự sáng tạo rất dễ trở thành gán ghép; lòng nhiệt thành rất dễ trở thành vụng về; và đôi khi chính lòng thành kính, vì thiếu đi sự hiểu biết, lại vô tình làm tổn hại điều mà mình muốn phụng sự.

Thiết nghĩ, Pháp hội Vu Lan sẽ trọn vẹn hơn khi những đóa hồng được cài lên ngực áo người con như một lời nhắc về ân đức sanh thành, còn những cành hoa sen được kết thành từng bó để dâng lên cúng dường trong ngày khánh tuế của chư Tôn đức Tăng Ni, kính mừng Tăng đoàn đón thêm tuổi đạo tịnh thanh. Khi ấy, hoa hồng được trở về với trái tim người con, còn hoa sen được trở về với đài Phật. 

Dòng thời gian như một dòng phù sa màu mỡ, vẫn âm thầm bồi đắp và làm đầy thêm những giá trị văn hóa được trao truyền qua bao thế hệ. Văn hóa vì thế không chỉ được gìn giữ bằng những nghi lễ hay hình thức bên ngoài, mà còn bằng sự hiểu biết và lòng trân trọng đối với những ý nghĩa đã được kết tinh theo năm tháng. Một đóa hoa được đặt đúng nơi không chỉ giữ được vẻ đẹp tự nhiên của hoa, mà còn giữ được câu chuyện văn hóa nằm phía sau mỗi cánh hoa. 

Hoa hồng trở về với mùa hiếu hạnh để nhắc nhớ công ơn sinh thành; hoa sen trở về nơi thanh tịnh để biểu trưng cho hành trình vượt thoát nhiễm ô. Khi mỗi loài hoa được trở về đúng vị trí vốn có, vẻ đẹp của hoa cũng hòa cùng vẻ đẹp của nếp sống, của lòng kính trọng và của sự tỉnh thức. Bởi lẽ, giữ gìn những điều đẹp đẽ đôi khi không cần đến sáng kiến cầu kỳ, mà chỉ cần một chút hiểu, một chút thương và một sự cẩn trọng trước những giá trị đã được bao thế hệ nâng niu. Vì hoa vốn là tặng phẩm của đất trời; biết sắp xếp đúng chỗ cũng là biết trân trọng cái đẹp, gìn giữ nếp nhà và làm cho những giá trị tốt lành tiếp tục được trao truyền trong niềm hoan hỷ của mọi người.

Hoa là tặng phẩm đất trời,
Xếp đặt đúng chỗ, rạng ngời tin yêu.
Nhắc nhau gìn giữ sớm chiều,
Phước lành thêm lớn, đón nhiều niềm vui..

Nhuận Bạch